Verslag VU-debatreeks Vertrouwen 2015 aflevering 5, op 19 mei 2015

Wees toch respectvol!


Onderling vertrouwen staat of valt bij wederzijds respect. Hoe kunnen we dit geven en krijgen, in het maatschappelijk leven, en bij de VU? Vier kopstukken in gesprek tijdens het sluitstuk van de vijfdelige debatreeks over vertrouwen.

Gepost door Yvonne van Osch op 29 mei 2015

Verrassend resultaat uit onderzoek: mensen met een babyface worden makkelijk vertrouwd. Aanraken doet het ook goed, vooral van de onderarm. Maar wee wie wijdbeens gaat staan; argwaan en scepsis wordt zijn deel.
Een fascinerend inkijkje in de onvermoede voorspellers van vertrouwen, aangeboden door sociaal psycholoog Paul van Lange als inleiding bij het laatste VU-debat in deze themaserie. Erfelijkheid blijkt nauwelijks een rol te spelen, laat Van Lange zien, cultuur des te meer. In de immateriële sfeer is de belangrijkste factor altijd respect. Negeren is erg als het om disrespect gaat, kwetsen nog erger, maar het allerergste is dehumaniseren. De schade van woorden als klapvee, klootjesvolk of kopvod is zo goed als onherstelbaar.

Milgram


van langeIs vertrouwen af te dwingen? Van Lange, die naam maakte met onderzoek naar gebruik van evolutionaire psychologie bij beïnvloeding van gedrag, was regelrecht geschokt over de uitslag van zijn experiment Milgram 2.0. Net als in het beroemde onderzoek uit 1962 waarin mensen – met wanhopige tegenzin maar toch – bereid waren anderen praktisch te elektrocuteren wanneer een arts volhield dat dit nodig was, blijken mensen ook nu nog verontrustend gehoorzaam aan autoriteit, of het nou is van een witte jas, de wetenschap of een dominante groep. Nog verontrustender, zegt Van Lange: we weten dat niet van onszelf! Anderen gaan bij een ethisch dilemma voor het kwaad overstag, denken verreweg de meesten van ons, ik niet. De werkelijkheid geeft een totaal ander plaatje: de ander is ik.
Zelfinzicht is niet vanzelfsprekend, is hiermee geïllustreerd. Vertrouwen en respect staan altijd in relatie tot andere eigenschappen en innerlijke waarden. En je kunt, zo concludeert Van Lange, maar beter varen op een actief verinnerlijkt moreel kompas.

Religiositeit


van saaneDat vindt ook Joke van Saane, hoogleraar en hoofd van de faculteit Godgeleerdheid van de VU. Religiositeit biedt daarvoor prima aanknopingspunten, denkt zij. Van Saane brengt haar studenten kennis bij maar zet daarnaast, met dialoog en reflectie, stevig in op hun ontwikkeling tot kritisch en verantwoordelijk burger. Hoe zeer de samenleving deze nodig heeft, klinkt ook in haar boek Geloofwaardig leiderschap waarin de schets voor een route terug uit het publieke cynisme ontstaan door graaiende bankiers, frauderende wetenschappers en laffe bestuurders. Nederland is in besmette handen, is een gedachte die Van Saane slecht verdragen kan.

Kleinschaligheid


Besmette handen. Het Amsterdamse Maagdenhuis lijkt epicentrum geworden van een nieuwe beweging: weg met de technocratie! Zal de golf van opstand en rebellie ook de VU bereiken? VU-president Jaap Winter vertrouwt op een goede afloop. Maar het zal wel anders moeten, erkent hij. Als één hoogleraar een student niet goed begeleidt, komt er een nieuwe regel voor de hele faculteit. Er zijn tien faculteiten en tien manieren om cum laude toe te passen. Enzovoort. Systemen houden ons gevangen, we smoren elke klacht met een nieuwe regel. Hoe los je dat op?
Sommige problemen zijn coördinatieproblemen, denkt Paul van Lange. Fundamenteler fout is de afrekencultuur. Denk aan promotieonderzoek. Om te promoveren moet je minimaal drie artikelen publiceren. Hoe krijg je dat voor elkaar als 90% wordt afgewezen? Promovendi werken zich al drie slagen in de rondte en zijn al overgemotiveerd; moet je hen niet gewoon op de eigen beoordeling kunnen vertrouwen? Die boekhoudkundige oplossingen…


winterDit schetst precies het probleem, reageert Winter. Aandacht voor de wetenschappelijke kwaliteit van je werk is op zichzelf nuttig, maar door zo’n regel krijgt het een onverdiende hardheid. Wat je zou willen is meer beroepseer, meer vertrouwen. Dat je elkaar aanspreekt als iets niet goed gaat.
Gelukkig, zegt Winter, begrijpt onze minister nu dat er geld bij moet. Meer kwaliteit door kleinschaligheid en persoonlijk contact is een mooi streven, maar absoluut onhaalbaar als je  500 studenten kwijt moet in drie zalen waarvan twee met een scherm.


Subjecten


wijbengaCDA-politicius en jongerenwerker Ibrahim Wijbenga ziet een parallel met de politie, die in veel regio’s ook nog zoekt naar de ideale schaal. Stap eens uit die auto, denkt hij vaak. De menselijke maat is op onderdelen zoekgeraakt. In Amsterdam West blijken kleine criminelen letterlijk onder de ogen van de politie te zijn doorgestoten tot de professionele misdaad. Hij kent buurtregisseurs die hun ‘subjecten’ nog niet één keer hebben gezien. Getuigt dat van respect?

Subjecten! Als we zo over onze studenten zouden spreken, zouden we pas echt van het padje zijn, denkt Joke van Saane. Respect betekent dat we elkaar serieus nemen. Dat we luisteren en ons proberen te verdiepen in elkaar en elkaars gedrag en tradities. Hoe ondersteun je dat? Van Saane werkt bij discussies op de faculteit met een soort gedragscode. Wat interessant is, zegt zij: de code werkt beter als we erin slagen over te brengen waarom hij nodig is, dan wanneer we hem instellen als regel.
Paul van Lange herkent dit. Net als roepen: wees toch respectvol! Dat heeft geen zin. Er zijn betere manieren om gedragsveranderingen af te dwingen. Denk aan de vlieg in de toiletpot, waar mannen tegenaan gaan plassen. De vloer blijft droger dan wanneer je erom zou vragen. Nudging heet dat, een duwtje in de rug, door cynici ook wel manipulatie genoemd. In de academische setting zou je je roulatie van bestuurders voor kunnen stellen, denkt Van Lange. Voorkomt plakken aan pluche en blindheid voor de beperkingen van de eigen oplossingen.

Kernwaarden


Waar waren we? O ja, respect! En of we ons als VU nog wel onderscheiden. Leven we nog voldoende naar de kernwaarden ‘open, persoonlijk, verantwoordelijk’?

Ibrahim Wijbenga denkt dat veel moslimstudenten voor de VU kiezen omdat het geloof er in goede handen is, maar VU-docent Frédérique Six in de zaal heeft twijfels. Volgens haar gaan studenten eerst voor de inhoud, dan voor de locatie, dan pas voor de signatuur. Termen als identiteit en waarde leven in haar faculteit nauwelijks, zegt zij. En waarom, vraagt ze VU-baas Jaap Winter, zou goed trouwens niet ook een keer goed genoeg kunnen zijn? Je willen onderscheiden, willen excelleren…  dat riekt toch juist naar dat rendementsdenken waar we zo graag vanaf willen?


panel


Jaap Winter nodigt Six uit met oplossingen te komen. Ondertussen ziet hij de werking van die kernwaarden waar hij samen met anderen zo aan hecht. Een soort openheid, merkt hij, de bereidheid om samen te werken. Je moet waarden blijven zoeken en bevestigen, denkt Winter. Zoiets als ‘Gij zult niet afkijken’ onderaan het tentamenvel. Het zal studenten niet genezen van de drang en geeft ook geen garanties, maar het helpt tóch. Omdat het elke keer even tot denken aanzet en daardoor inslijt, tot moraal.

Homoboot


el hajiIs dat zo? Schrijver Said el Haji geeft in zijn afsluitende een column een heel eigen draai aan het begrip respect. Voor hem zal dit altijd verbonden zijn met macht en het ‘patriarchale aspect van een institutioneel geloof’. El Haji, met wortels in het Rif-gebergte, werd om zijn afvalligheid door familie in de ban gedaan. Niet vanwege kwade wil, verdedigt hij hen, maar omdat zij denken dat het zo hoort.
Het duurde even voor hij zijn nieuwe leven genieten kon. Toen voer hij, als hetero, mee op de eerste Marokkaanse homoboot. Hij ondervond, vertelt hij, hoe het is om door duizenden mensen virtueel te worden omhelsd. Hij zou het iedereen gunnen. Respect, is de conclusie, genereert ook liefde, en medemenselijkheid.



Dit stuk is geschreven in opdracht van de VU-Amsterdam.  Een samenvatting komt op de website van de VU-vereniging. Aanbevelingen en vragen worden meegenomen in toekomstig debat en beleid.

Terug naar actueel